Монголын улс төрийн түүхэнд өөрийн байр суурийг бататгаж яваа Санжийн Баяр цуврал гурамсан номдоо Монголын нийгэм-улс төрийн хувьсал, хямралын түүхийг хосолсон өвөрмөц баримт бичиг тавьжээ. Түүний “Жаран хоног”, “Далан нөхөөс”, “Наян нажид” гэсэн гурван боть нь зөвхөн хувь хүний намтар төдийгүй, Монголын өнөөгийн мөн чанар, түүхийн дээжийн нэгэн нүдээр харагдах тусгал юм.
Эхний боть “Жаран хоног” нь зохиогчийн хүүхэд нас, гэр бүлийн дурсамж, амьдралдаа тулгарсан анхны сорилт болох баривчилгааны үеийг өгүүлдэг. Энэ нь түүнийг хувь хүн болоход нөлөөлсөн, түүхэн өөрчлөлтийн эхлэл болсон үеийг илтгэнэ. Хоёрдахь “Далан нөхөөс” нь 1970-80-аад оны Зөвлөлтийн нөлөөллийн дор Монголын дипломат албаны хаалттай гал тогоог харуулдаг ба зохиогчийн залуу үеийн амьдрал, улс төрийн зүтгэл, дарга нарын харилцааг ил тод дэлгэнэ. Гурав дахь “Наян нажид” бол түүхэн эргэлт, хүнд хэцүү цаг үеийг тусгасан бөгөөд тухайн үеийн улс төрийн золиос болсон санагдаж буй олны доторх хүний эрх чөлөө, шударга ёсны төлөөх тэмцлийг харуулна. Энэ бүхэн нь Монголын соёл, түүхийн шинэ тодорхойлолт болохоос гадна, хүний мөн чанар, тусгаар төрийн тогтолцооны шинэ ойлголтуудыг илэрхийлнэ.
Түүний бичлэгийн онцлог нь амьд хэллэг, нарийн ажиглалт, түүхийн үнэн зөв илэрхийлдэг чадвар бөгөөд олон улсын улс төрийн жишээ, түүхэн үнэ цэтэй баримтуудыг шинжлэн дүгнэдэг байдал нь уншигчдад гүнзгий ухаарал бүтээдэг. Гэхдээ заримдаа субъектив үзэл бодол, хувь хүний сэтгэл хөдлөлтэй холбогдон, хууль зүйн эсвэл бодлогын үндэслэлээс зөрсөн тодорхойлолт гарч ирдэг нь зохиогчийн хувийн хар өнцөгийг тусгасан байна.
Түүнчлэн, энэ цуврал нь Монголын шинэ үеийн улс төрийн зүтгэлтнүүдийн амьдралын түүхийг харуулсан бөгөөд тэдний хувь заяа, шийдвэр, шударга ёсны төлөөх тулаан юу болохыг тод харуулсан цөөнгүй онцлогтой. Түүнчлэн, Оюутолгойн гэрээний 34 хувийн алдаа оноо, Америк дахь хаусны асуудал зэрэг өчүүхэнгүй баримтуудыг өөр өнцгөөс тусгаж, түүхийн үнэн зөвийг тодорхойлон тайлбарласан нь онцлог юм.
Эцэст нь, энэ цуврал Монголын улс төрийн элитүүд өөрсдийн түүхээ ил тод, шударга ярих болон түүхийн олон талт талаас үзэх соёлыг төлөвшүүлэхэд ихээхэн хувь нэмэр орууллаа. Монголын түүхэн дэх шинэ үеийн тодотгол болох энэ бүтээлүүд нь улс төрийн боловсрол, ухаалаг ойлголт, хүний мөн чанарын гүнзгий судалгааг хүссэн уншигчдад үнэ цэнэтэй хослол болох нь дамжиггүй.
