ИЗНН-ын сүүлийн жилүүдэд илэрч буй санхүү, удирдлага, гишүүнчлэлийн асуудал улс төрийн шинэ эрсдэл үүсгээд байна. Үндэсний нэр хүндэд сөргөөр нөлөөлж буй энэ нөхцөл байдал нь намын ил тод байдал, ардчиллын үнэт зүйлд аюул учруулж байгааг харуулж байна.
2022 онд ИЗНН-ыг 2023 оны зун 500 сая төгрөгөөр худалдан авсан гэх мэдээлэл эх сурвалжаас гарсан бол, энэ санхүүгийн хөдөлгөөн нь намын эрх зүйн зохицуулалт, ил тод байдлын сул талыг илтгэнэ. Үүний дараа гишүүдийн тоо 225-аас 121 болж буурч, дүрмийн өөрчлөлтөөр шийдвэр гаргах эрхийг төвлөрүүлж, намын шингэцийг сулруулсан үзэгдэл ажиглагдаж байна. Үүнээс гадна, 2023 оны тавдугаар сард 455 сая төгрөгийн санхүүжилт авсан ч, тайлан, зарцуулалтын ил тод байдал хангалтгүй хэвээр байгаагаас гишүүд болон олон нийтэд эргэлзээ төрүүлж байна.
Түүнчлэн, намын удирдлагын төвлөрөлт, эдийн засгийн нөлөөлөл ч тодорхой хэмжээнд баталгаажиж буйг Засгийн газрын гишүүн Батбаатарын албан тушаал солигдох үйл явц нотолж байна. Тодруулбал, төрийн байгууллага, бизнесийн салбар дахь нөлөөлөл улам гүнзгийрч, гэр бүлийн холбоо нь намын үйл ажиллагааны ил тод байдлыг улам сулруулсан байж болзошгүй юм.
Энэ бүхэн улс төрийн боловсрол, ардчиллын суурь зарчмуудыг дордуулж байгааг олон улс орон туршлагаараа нотолж байна. Тухайлбал, олон улсын жишээнд, намын санхүүгийн ил тод байдал, гишүүдийн эрх, сонгуулийн шударга байдал нь ардчиллын баталгаа болдог бол, Монгол Улсад энэ чиглэлээрх хуулийн тогтолцоо одоогоор хангалтгүй түвшинд байна.
Мөн, хууль эрх зүйн шинэчлэл шаардлагатай байгааг хууль зүйн мэргэжилтнүүд онцолж байна. Эрүүгийн хуульд зааснаар, авлига, мөнгө угаалт, ил тод бус санхүүгийн үйл ажиллагаанд ногдох ялтны хязгаарлалт, торгууль, шүүхийн шийдвэрийг нэмэгдүүлэх шаардлагатай. Түүнчлэн, намын санхүүгийн тайлан, гишүүнчлэлийн бүртгэл ил тод болохгүй байвал, төрийн шалгалт, хяналт илүү чухал болох нь тодорхой байна.
Эцэст нь, ИЗНН-ын нөхцөл байдал нь зөвхөн нэг намын асуудал бус, Үндсэн хууль, улс төрийн боловсрол, ардчиллын үнэт зүйлсийн үнэнч хамгаалалтад ч хүнд сорилт болж байна. Намын нэр хүнд, иргэдийн итгэл үнэмшил эрс буурч буй энэ үед төрийн бодлого, хууль эрх зүйн зохицуулалтыг сайжруулах шаардлагатай байгаа бөгөөд иргэний нийгмийн хяналт, олон нийтийн оролцоо чухал болохыг салбарын шинжээчид хэлж байна.
Энэ нөхцөл байдалд хуулийн дагуу шалгалт, хяналтыг эрчимжүүлж, ил тод байдлыг хангах зорилгоор хууль эрх зүйн шинэчлэл, мэдээллийн ил тод байдлыг хангуулах шаардлага үүрэг боллоо. ИЗНН-ын энэ үйл явц нь зөвхөн нэг намын дотоод асуудал бус, Монгол Улсын ардчиллын ирээдүйн баталгааг хангах гол хүчин зүйл болохыг онцгойлон анхаарах ёстой.
