“Байр ч яахав гэж боддог болсон. Зүгээр мөнгөө л авмаар байна…” Энэ бол дөрвөн жилийн турш шүүх, прокурорын үүд сахиж яваа нэгэн хохирогчийн сэтгэлд хоногшсон үг. Жирийн иргэн өөрийн гэсэн орон сууцтай болох мөрөөдөл нь саяхан түүний амьдралыг хайр найргүй сүйрүүлж, өнөөдөр гэр бүлгүй, мөнгөгүй үлдсэн түүхийг илтгэнэ. Гэвч энэ ганц хүний яриа биш, орон сууцны залилангийн гоо зүйн дүр зураг тусгасан цоо шинэ нийгмийн зовлон юм.
Шалгуур, статистик, бодит байдалд хүрсэн гүнзгий асуудал
Сүүлийн гурван жилд орон сууцны залилангийн хэрэгт холбогдсон тоо нэмэгдсээр байна. 2024 онд нийт 456 хэрэг бүртгэгдэж, хохирлын хэмжээ 62.8 тэрбум төгрөг хүрчээ. Харин 2025 онд энэ тоо өсч, бүртгэгдсэн хэрэг 512 болж, нийт хохирлын мөнгөн дүн 118.2 тэрбум төгрөгт хүрсэн мэдээлэл бий. Энэ нь зөвхөн тоо баримт биш, амьдралын гүнзгий хохирлыг илтгэнэ. Хохирогчдын тоо хэдэн мянга, гэр бүлүүд гэр оронтой болох мөрөөдлөөсөө холдож, амьдралын хамгийн чухал зүйлээс – итгэл, амьдралыг нь сүйтгэж буй хэрэг.
Өнгөрсөн оны эхэнд гэхэд 456 хэрэг бүртгэгдэж, эдгээрийн хохирлын нийт хэмжээ 62.8 тэрбум төгрөг байсан бол 2026 оны эхний дөрвөн сарын байдлаар 199 хэрэгтээ 22.9 тэрбум төгрөгийн хохирол учирсан байна. Түүнчлэн, тавдугаар сарын байдлаар 905 иргэн мөнгөө алдсан бөгөөд 22 компанийн нэр холбогдон шалгагдаж буйг мэдээлэл харуулж байна. Харин энэ бүх үзүүлэлт иргэдийн итгэлийг алдаж, амьдралын утга учиртай салбарын эрсдэлийг нэмэгдүүлж байна.
Залилангийн схем, арга барил, хууль эрх зүйн орчин
Залилангийн схемүүд хэдийнэ боловсронгуй болж, иргэдийн сэтгэлийг сэрдхийлгэхгүйгээр алдартай. Тухайлбал, “Зөвшөөрөл гараагүй”, “Газрын асуудал шийдэгдээгүй”, “Материалын үнэ өссөн” гэх мэт нэрийдлээр иргэдийн мөнгийг цуглуулж, дараа нь газар, барилга нь бодит байдалд байгаагүй нь илэрдэг. Ийм төслүүд нь олон нийтийн сүлжээ, телевиз, мэдээллийн сайтуудаар ямар ч саадгүй сурталчлагддаг. Иргэд итгэж мөнгөө шилжүүлсэнийхээ дараа төрийн байгууллагууд “иргэний маргаан”, “мөрдөн шалгах ажиллагаа” гэх хорон үгээр нуугддаг.
Хамгийн харамсалтай нь, энэ төрлийн хэрэг хуулиар 60 хоногийн дотор шийдвэрлэгддэг ч, бодит байдал дээр жилээр сунжирч, хойшлогдсоор байна. Хууль хяналтын байгууллагын удаашрал, шүүхийн сунжирсан ажиллагаа залилуулагчдад хариуцлага хүлээлгэхээс сэргийлж, хөрөнгө шилжүүлэх, компаниа хаах, шинэ нэрээр бизнес эрхлэх боломж олгож байна. Энэ нь зөвхөн хохирогчдыг гаслангийн гинжинд оруулах төдийгүй, бодит амьдралд түгээмэл сөргөөр нөлөөлж буй томоохон асуудал юм.
Хохирогчийн тэгш бус тулаан ба иргэдийн эрхийн хамгаалал
Иргэн М.Амарсанаагийн түүх хамгийн харамсалтай. Тэр 2021 онд орон сууц захиалж, олон нийтэд таатай харагдсан сурталчилгаанд итгэж, нийт 114 сая төгрөгийг урьдчилгаа болгон төлсөн ч, дөрвөн жилийн турш хүлээлт үргэлжилсээр байгаад ямар ч үр дүнд хүрээгүй. Тэрхүү компанийн тайлбар, “зөвшөөрөлгүй газар”, “материалын үнэ өссөн” гэх мэт хууран мэхлэх арга нь иргэдийн итгэлийг алдуулж, амьдралыг нь сүйрүүлж байна.
Өнөөдөр гэр бүл нь өр зээл, сэтгэлзүйн дарамтад орж, цөхөрч, салсан хүмүүсийн тоо нэмэгдсээр байна. Мөн хууль хяналтын байгууллагын удаашрал нь хохирогчдыг илүүтэй хохироосоор байна. Тухайлбал, энэ төрлийн хэрэг шийдвэрлэх хугацаа богинохон байхаас гадна, шүүх, прокурорын ажиллагаа удааширч, залилуулагчдыг торгуулийн шийтгэлээс мултлах нөхцөлийг бүрдүүлдэг. Үр дүнд нь, эдгээр залилдаг компаниуд хөрөнгөө шилжүүлж, дахин бизнес эрхлэхэд бэлэн болдог.
Цаашдын хандлага, нийгмийн үүрэг, боломж
Хууль эрх зүйн орчны оновчтой шинэчлэл, хариуцлагажуулалт нь үүрэгтэй. Түүнчлэн, иргэдийн мэдээллийн эх үүсвэрийг зөв, бодитой, хариуцлагатай байдлаар хангаж, залилангийн схемийг илчилж, хариуцлага хүлээлгэх системийг боловсронгуй болгох шаардлага үүсч байна. Хэрвээ энэ чиглэлээр бодитой арга хэмжээ авахгүй бол, иргэдийн мөрөөдөл, амьдралын утга учир улам бүр гоожих бөгөөд “Мөнгө авмаар байна” гэж бодох хувь заяа ирж болох юм.
Зөвхөн орон сууцны салбарт бус, нийт нийгмийн хөгжилд тулгарч буй эдийн засаг, хууль эрх зүйн системийн шинэчлэл, иргэдийн итгэл, амьдралын баталгаа болгох бодлогод анхаарал хандуулах цаг иржээ. Үүний тулд бодитой, ил тод, хариуцлагатай арга хэмжээ хэрэгжүүлж, иргэдийн бизнесийн эрх, аюулгүй байдал, итгэл үнэмшилд суурилсан орчин бүрдүүлэх учиртай.
Хэрвээ бид өнөөдрийн асуудлыг шийдвэрлэхгүй бол, “Мөнгө л авмаар байна” гэдэг үг цаашид иргэдийн цорын ганц хувь тавилан болох эрсдэлтэй. Иргэдийн итгэл, амьдралын баталгаа хаа нэгтээ алдарч буй энэ салбарын ирээдүйг тодорхойлоход үнэхээр хариуцлага, арга хэмжээ шаардлагатай байна.
