Монгол Улсад авлигын эсрэг хариуцлага, шударга ёсны тогтолцоо улам бүр эргэлзээ төрүүлж буй энэ цаг үед, хууль тогтоомжийн сахилга бат, шударга байдал үнэхээр хангалттай түвшинд хүрсэн үү гэдэг асуулт улам нэмэгдсээр байна. Тэгвэл өнгөрсөн хугацаанд гарсан хэд хэдэн хэргүүдийн шийдвэр нь иргэдийн сэтгэл зүйд гүнзгий сөргөөр нөлөөлж буйг онцолж болохоор байна.
2022 оны сүүлээр илэрсэн авлигын 48 сая төгрөгийн хэрэгт 13 жилийн ял оноосон нь нийгмийн анхаарлыг татсан ч, тус хэрэг дээрх шийдвэрийн бодит байдал, шударга хариуцлага хэзээ ч бүрэн тайлбарлагдаагүй хэвээр байна. Харин мөн үеийн томоохон хэргүүд, тэр дундаа тэрбум гаруй төгрөгийн авлигын хэрэгт хэн ч хариуцлага хүлээхгүй эсвэл олон жилийн дараа суллагддаг үзэгдэл нийгэмд ил тод харагдаж байгаа нь иргэдийн итгэлцлийг алдагдуулж байна.
Ер нь хууль хэнд хатуу, хэнд зөөлөн үйлчилж байна вэ гэдэг асуулт тэдний зүрх сэтгэлд хөндүүрээр хадагдан үлдсэн байна. Тодорхой жишээ нь, жижиг хэмжээний авлигачид илүү хатуу шийтгэгдэж байгаа бол, томоохон хадгалсан хэргүүд эсвэл тэдгээрийн шийдвэрүүд зөвхөн “зөөлрөөд” өнгөрдөг нь шударга ёсны ухамсарт эргэлзээ төрүүлж, нийгмийн итгэлийг бууруулж буйг иргэдийн бухимдал илэрхийлж байна.
Энэ байдал нь зөвхөн хууль тогтоомжийн хүрээнд төдийгүй, нийгмийн ёс зүйн үүднээс ч асуулт босгож байна. Ялангуяа, авлигын хэргүүдийн шийдвэрийн хугацаа, хариуцлагын хэмжээ нь хохирлын хэмжээтэй огт нийцэхгүй байгаагаас, хариуцлага хүлээх хүнд онцгой анхаарал хандуулах шаардлага үүсэх боллоо. Тухайлбал, 48 сая төгрөгийн хэргийг 13 жилийн турш шийдвэрлэж байгаа бол, тэрбум төгрөгийн хэргүүд хэдэн жил үргэлжилж, хэнд хариуцлага хүлээлгэж буй нь тодорхойгүй хэвээр байна.
Эдгээр асуудал нь Монголын хууль эрх зүйн тогтолцоог дахин үнэлэх, шударга ёсны тогтолцоог бэхжүүлэх шаардлага үүсгэж буйг шинжээчид онцлон тэмдэглэж байна. Хууль тогтоох байгууллагууд, хууль сахиулах байгууллагууд зөвхөн хууль зөрчигчдийг илрүүлэх төдийгүй, тэдэнд хариуцлага тооцох тогтолцоог бүрдүүлэх эрх зүйн орчныг боловсронгуй болгох шаардлагатай байна.
Түүхээс харахад, шударга ёс тогтохгүйгээр эдийн засаг, нийгмийн хөгжил тогтвортой хөгжих боломжгүйг олон улсын жишээ харуулдаг. Монгол Улсад ч энэ байдал өөрчлөгдөхгүйгээр иргэдийн итгэл, нийгмийн уялдаа хамтын ажиллагаа алдагдах аюултай байсаар байна. Тиймээс хууль эрх зүйн шинэчлэл, шударга байдал, хариуцлага, ил тод байдалд суурилсан хууль эрхийн системийг боловсронгуй болгох бодлого хэрэгжих шаардлагатай боллоо.
Иргэдийн сэтгэл хөдлөлд хүргэж буй энэ нөхцөлд, шударга ёсны үнэлэмжийг сэргээхэд нэн тэргүүнд хууль тогтоох байгууллагууд, хууль сахиулах байгууллагууд хариуцлага, ил тод байдлыг дээшлүүлэх, хариуцлагын тогтолцоог боловсронгуй болгох шаардлагатай байна. Үүний тулд хууль зөрчигчдийг хариуцлагад татах, ял шийтгэлийн хэмжээг хохирлын зэрэгцээ харгалзан үзэх, олон улсын жишээ туршлагыг нэвтрүүлэх нь зөв алхам болно.
Товчоор хэлбэл, шударга ёс тогтохгүй, хариуцлагын тогтолцоо доройтож буй өнөөгийн нөхцөлд, иргэдийн итгэл, нийгмийн жинхэнэ хөгжил догдолж буй хүсэл эрмэлзэл гачигдаж байна. Тиймээс энэ нөхцөл байдалд хандах бодлогын шинэчлэл, хууль эрх зүйн шинэ хандлага зайлшгүй хэрэгтэйг онцлон тэмдэглэж, ирээдүйн хөгжилд зөв шударга ёс тогтоохын төлөө хүчин чармайлт гаргах цаг үе иржээ.
