Туршилт, байлдаан, дипломатийн хэлэлцээ — энэ бүгд Иран-АНУ, Израиль-Иран хоёрын өрнөж буй геополитикийн эргэлтэд төвлөрч байна. Гэтэл энэ бүхэн зөвхөн нэгэн түүхийн хэсэг төдийгүй, дэлхийн эрчим хүчний хангамж, бүс нутгийн тогтвортой байдал, улс төрийн тоглоомын дүрмийг эргүүлэн тодорхойлж буй чухал үйл явдал болсныг олон улсын шинжээчид онцолж байна.
Өнгөрсөн долоо хоногт АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн дарга Энтони Блинкен иргэний дипломат замаар Ираны нөхцөлийг хэлэлцэхийг оролдсон ч, Тегеран ил тод байдлаар эсэргүүцэл илэрхийлж, ямар ч хэлэлцээ хийх хүсэлгүй байгаагаа харууллаа. Америкийн тал эдийн засгийн хоригийг сулруулах, Ормузын хоолойд хяналт тогтоох зэрэг зорилго тавьж байгаа бол Иран энэ шаардлагыг хүлээн зөвшөөрөхгүй, өөрийн нөхцөлийг тавьсаар байна. Гадаад хэргийн сайд Аббас Арагчи мөн зуучлагч орнуудын оролцоотой яриа хэлэлцээ ч болсонгүй, харин зөвхөн зуучлалын тухай ярилцаж буйгаа илэрхийлжээ.
Трампын сүүлийн мэдэгдэлд Ираны засгийн газар ард түмэндээ ялагдах гэж байгаа тул нөхцөл байдал өөрчлөгдөнө гэдэг хүлээлтэд хориг тавьсан нь хэр бодитой болох нь тодорхойгүй хэвээр байна. Түүнчлэн, Трамп “Ираныг ард түмэндээ ялагдах нөхцөлд хүргэхийн тулд дайнд бэлтгэж байна” хэмээн ярьж, хоёр орны байр суурь улам ойртохгүй байгааг харуулж байна.
Вашингтон болон Иерусалим, эдийн засгийн болон цэргийн давуу талдаа тулгуурлан, Ираны эсрэг хатуу байр суурийг хадгалсаар байна. Энэ хоёр орны удирдагч нар хоёрдугаар сарын сүүлчээр цохилт өгч, хурдан эцэслэхийг хүссэн ч, Иран өөрсдийн зорилгодоо хүрэхээр тууштай зогссоор байна. Израиль, Америкийн энэ стратеги хэдийгээр амжилттай болох мэт харагдаж байгаа ч, шинжээчид энэ нь хэдэн жилийн турш үргэлжлэх магадлалтай гэдгийг онцолж байна.
Ираны шаардлагад тулгуурлан, Израиль болон АНУ нэмэлт нөхцөл тавьж байгаа нь цөмийн хөтөлбөр, баллистик пуужингийн хөгжүүлэлт, бүс нутгийн бүлэглэлийг зогсоох юм. Түүнчлэн, эдийн засгийн хоригийг сулруулж, Ормузын хоолойд хамтран хяналт тавих эрх олгохыг зорьж байна. Үүний үр дүнд, Иран эдийн засгийн дарамтаас салах боломжтой боловч, улсынхаа нөлөөллийг хамгаалах зорилгоор өөрийн нөхцлөө тавьсаар байна.
Иран эдгээр шаардлагад шууд татгалзаж, өөрийн нөхцөлүүдийг тавьж байна. Гадаад хэргийн сайд Арагчи хэлж буйгаар, улс төрийн түвшинд тохирох нөхцөлийг хэлэлцэж байгаа хэдий ч, эцсийн шийдвэр одоогоор гараагүй байна. Тэдний шаардлага нь Ираны цөмийн хөтөлбөрийг зогсоох, баллистик пуужингийн хөгжүүлэлтийг хязгаарлах, бүс нутгийн бүлэглэлийг зогсоох юм.
Ираны хувьд, эдгээр шаардлагыг хүлээн зөвшөөрөх нь хүнд бөгөөд тэд өөрсдөө бүс нутгийн гол хүч болохыг эрмэлзэж байна. Онцлон хэлэхэд, орчин үеийн нөхцөлд Иран, орос, хятад зэрэг улсын дэмжлэгтэйгээр, өөрийн нөлөөг тэлэхийг эрмэлзэж байгаа бөгөөд энэ нь АНУ болон түүний холбоотнуудын хувьд томоохон сорилт боллоо.
Персийн булангийн орнууд, дайн эсвэл дипломатийн шийдэл хүлээх хооронд
Персийн булангийн орнууд, түүний дотор Саудын Араб, Оман, БАЭ зэрэг улс хувийн сонирхолдоо тулгуурлан, одоо болтол дайн эхлэхээс зайлсхийж байна. Гэхдээ эдийн засгийн болон цэргийн хүчин чармайлтаараа Ираныг шахаж, нөхцөл байдал улам хурцдаж буй нь нууц биш. АНУ, 5,000 гаруй цэрэг эрхлэн илгээж, бүс нутгийн тогтворгүй байдлыг улам эрсдэлгүй болгохыг зорьж байна.
Гэсэн хэдий ч, энэ бүхэн зөвхөн цэргийн ажиллагаа биш, харин эдийн засаг, дипломат худалдаа, стратегийн тохиролцоо гэсэн олон талт үйл явцын нэг хэсэг болсныг шинжээчид онцолж байна. Түүнчлэн, олон улсын тавцанд Ираны нөлөөг бууруулах зорилгоор Америк, Израиль нар шинэ стратеги төлөвлөж буйг харагдуулж байна.
Энэ бүхэн нь зөвхөн хоёр улсын харилцаа биш, харин дэлхийн эрчим хүчний зах зээл, бүс нутгийн тогтвор байдал, улс төрийн тоглоомын дүрмийг өөрчилж буй хамгийн чухал үе шатыг илэрхийлж байна. Ираны нөхцөл байдал, Америк, Израилийн зорилго, Персийн булангийн орнуудын байр суурь зэрэг нь олон улсын хамтын ажиллагаа, дипломат хэлэлцээрийн ирээдүйг тодорхойлох чухал ач холбогдолтой.
Цаашид энэ байдал ямар үр дүнд хүрэхийг дэлхий улс орнууд нүд салгалгүй харж байна. Хэрвээ дипломат замаар шийдэл олдвол, бүс нутгийн тогтвортой байдал тогтох магадлалтай бол, эсрэгээрээ байлдаан, эдийн засгийн дарамт үргэлжилсээр байвал, дэлхийн эдийн засаг, аюулгүй байдал улам хурцдаж болзошгүй юм. Энэ бүх үйл явц, нөлөөлөл нь цаашдын олон улсын стратеги, бодлого, байгаль орчин, эдийн засгийн ирээдүйн суурь болох нь дамжиггүй.
