Эрдэнэс Тавантолгой ХК-ийн удирдлагын асуудал өнгөрсөн хугацаанд нийтэд ил тод байгаагүй, харин саяхан илэрхий болов. Тус компанийн Төлөөлөн удирдах зөвлөл (ТУЗ) үүнийгээ шийдвэрлэхдээ захирлын томилгооны замаар биш, харин компанийн дүрмийг өөрчлөх замаар шийдвэр гаргахаар зэхэж байна. Энэ үйл явц нь зөвхөн компани төдийгүй Монгол улсын нүүрсний салбарын ирээдүйд нөлөөлөх олон талт асуудлыг хөндөж байна.
Өнгөрсөн аравдугаар сард ТУЗ гүйцэтгэх захирлын үүрэг гүйцэтгэгчээр Н.Цэрэнсамбууг томилсон боловч, зохих нээлттэй сонгон шалгаруулалт явуулах шаардлагатай болсон нь эрх баригчдын хувьд бэрхшээлтэй тулгарсан. Сонгон шалгаруулалтын явцад нийт 10 гаруй хүн материал ирүүлсэн боловч, Засгийн газрын түвшинд тохирсон нэрс цацагдаж, холбогдох яриа хэлцэл зогссон байна. Энэ нь нөгөөтэйгүүр, төрийн өмчит компанийн удирдлагын сонгон шалгаруулалт эрх зүйн чадамж, ил тод байдал, шударга байдлаар явагдах ёстой гэсэн нийтлэг ойлголтыг зөрчсөн үйл явдал болж байна.
Гэхдээ хамгийн сонирхолтой нь, энэ үйл явцыг илүү олон улсын жишээтэй харьцуулахад харамсалтайгаар эрх баригчид өөрийн хүнийг тэргүүнд тавихын тулд хууль зөрчсөн, эсвэл хууль эрх зүйн хүрээнд зохион байгуулахгүй байна гэдэг нь ажиглагдаж байна. Тухайлбал, эрх баригчид өмнөх жилүүдэд ганцхан нэр цэвэр, шударга хүмүүсийг томилдог уламжлалтай байсан ч, өнөөгийн нөхцөлд нэр хүндтэй нэр дэвшигчид ял шийтгүүлж, шүүхийн хаалга татагджээ. Үүний жишээ нь, “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК-ийн захирлаар ажиллаж байсан Б.Ганхуягийг ял шийтгүүлсэн нь ил тод шилжилт хөдөлгөөн, авлига, эрх мэдлийн зөрчилдөөн илэрсэн үйл явдлуудын нэг юм.
Энэ бүхний цаана эрх баригчид төрийн өмчит компаниудыг өөрсдийн ашиг сонирхолд нийцүүлэн удирдах бодлого явуулсаар ирсэн. Томилгооны үйл явц нь хууль зөрчсөн эсвэл эрх мэдлээ урвуулан ашигласан явдлуудыг илчлэн харуулж буй бөгөөд, үүний дүнд олон нийтийн итгэл суларч, төрийн өмчит компанийн нэр хүнд унаж байна.
Ийм нөхцөлд хувьчлалын асуудал эргэлзээтэй. Төрийн байгууллагууд дээрх компанийн хувьчлах асуудалд нэлээд маргаан, шүүмжлэл үүссэн бөгөөд, нэг хэсэг нь компанийн орлогыг өндөр байлгахын тулд хувьчлал цаашид явах нь зөв гэдэг санал дэвшүүлж байхад, нөгөө хэсэг нь ийм алхамыг эрс эсэргүүцэж байна. Тухайлбал, өнөөгийн эдийн засгийн нөхцөлд иргэдийн мөнгө, баялгийг нэг хэсэг бүлэглэлийн гар хөл болгох эрсдэлтэй болгохыг үгүйсгэж боломгүй.
Мөн тус компанийн ирээдүйн чиг хандлага, шинэ захирлын тодорхойлолт маргаангүйгээр гуравдугаар сард тодрох магадлалтай байна. Түүнээс гадна, нүүрсний зах зээлийн хүнд цаг үе, дэлхийн зах зээл дээрхи үнэ уналт болон экспортын хэмжээ буурахтай уялдаж, компанийн төсөл, орлого орчны шинэчлэлт шаардлага тогтмол тавигдаж байна. Жил бүрийн тайланд үзүүлснээр, өнгөрсөн жил тус компани 28.9 сая тонн нүүрс экспортолж, улсын төсөвт 1.7 их наяд төгрөгийн татвар төвлөрүүлжээ. Энэ нь Монгол улсын нийт төсвийн орлогын 6 хувийг бүрдүүлсэн ч, зах зээлийн өөрчлөлттэй уяж, цаашдаа үр ашиг, ил тод байдал, эдийн засгийн өсөлтөд сөрөг нөлөө үзүүлэх эрсдлүүд ч бий.
Эцэст нь хэлэхэд, “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК-ийг шинэчлэн удирдах, ил тод байдал, шударга сонгон шалгаруулалт явуулах шаардлага одоо хамгийн чухал болоод байна. Түүнчлэн, төрийн өмчит компаниудын засаглалыг илүү нээлттэй, хариуцлагатай болгохын тулд хуулийн хүрээнд хяналт шалгалт, олон нийтийн оролцоог нэмэгдүүлэх цаг үеийн шаардлага хангасан алхмуудыг хийх цаг болсон. Эдгээр өөрчлөлт нь зөвхөн компанийн төдийгүй Монгол улсын эдийн засаг, нийгмийн нэр хүндэд эерэг үр дүнд хүргэх нөхцлийг бүрдүүлнэ.
