Ираны цөмийн хөтөлбөр 20 гаруй жил дэлхийн дипломат, хууль эрх зүйн хүрээнд чимээгүй харилцааны төвд байсан бол, Израиль нь ил тод байлгүй, цөмийн зэвсэгтэй эсэхээ ил зарлахгүйгээр хэдэн зууныг үдэж байна. Гэхдээ эдгээр хоёр улс цөмийн зэвсэгтэй байж болзошгүй гэж олон улсын шинжээчид үздэг бөгөөд тэдний хариуцлагын хэм хэмжээг харьцуулахад давхар стандарт, улс төрийн сонирхлын нөлөөлөл илэрхий байна.
Ойрх Дорнодын хамгийн хүчирхэг, төдийгүй цөмийн зэвсэгтэй гэж үзэгддэг Израил улс, өөрийн цөмийн хөтөлбөрийн талаар ямар ч албан ёсны мэдээлэл өгөхөөс татгалзсаар иржээ. Энэ бодлогын нэг үндэс суурь нь 1986 онд болсон. Тухайн үед “The Sunday Times”-д Израилийн ажилтан Мордехай Вануну цөмийн реакторын тухай мэдээлэл өгсөнд Израиль олон жилийн турш нууцлаг байж ирсэн. Түүнээс хойш Израилийн цөмийн бодлогыг ил тод болгохгүй байх нь улс төрийн тогтмол стратеги болжээ. Тус улсын цөмийн цэнэгт хошууны тоо 80-200 хооронд хэлэгддэг боловч үнэн мэдээлэл одоо ч нууцлаг байна. Израиль нь 1970 онд Цөмийн зэвсгийг үл дэлгэрүүлэх тухай гэрээнээс татгалзсан бөгөөд, олон улсын шалгалтад оролцох үүрэг хүлээхгүй.
Тус бодлого нь Израилийн улс төрийн тогтвортой байдал, хүч чадал, баталгаа үзүүлэх зорилготой. Мөн энэ бодлогууд нь олон улсын хяналт, хариуцлагаас зайлсхийх, цөмийн зэвсэг эзэмшиж буйг илрүүлэх боломжгүй байгаагаар илэрч байна. Израиль ойрын хугацаанд “NPT” буюу Цөмийн зэвсгийг үл дэлгэрүүлэх гэрээнд нэгдэх төлөвлөгөөгүй бөгөөд энэ нь гадаадын зүгээс ирж буй хяналт шалгалтаас өөрийн эрх ашгийнхаа үүднээс татгалзах бодлого юм.
Эхний хөлгөө 1950-аад онд тавьсан Ираны цөмийн хөтөлбөр нь тус улсын эрчим хүч, анагаах ухаан зэрэг салбарт ашиглагдаж ирсэн ч, АНУ, Европын холбоо болон олон улсын шинжээчдийн анхаарлын төвд байж ирсэн. 2015 онд баталсан “JCPOA” буюу Ираны цөмийн хэлэлцээрийн дагуу, Иран ураны баяжуулалтын түвшинг хязгаарлаж, олон улсын байцаагчдын хяналтад оруулсан. Гэвч 2018 онд АНУ энэ гэрээг цуцалж, тус улсын цөмийн хөтөлбөр дахин эрчимжиж эхэлсэн.
Ираны цөмийн зэвсэг бүтээх аюулын талаар олон улсын шинжээчид үзэж байна. Тодруулбал, Иран ойролцоогоор 60 хувиар баяжуулсан ураны хэмжээ 400 кг хүрч, цөмийн зэвсгийн гол шаардлагын түвшинд хүрээд байна. Энэ нь 90 хувиас дээш баяжуулалт шаарддаг зэвсгийн чанартай ураны байдалд ойртсон гэсэн үг юм. Түүнчлэн, Иран олон улсын шалгалтад хариуцлагатайгаар оролцож байсан ч, Трампын үед АНУ гэрээг цуцлахад хүрч, хяналт сулдаж эхэлсэн.
Энэ нөхцөл байдал нь Ираны цөмийн хөтөлбөрийг хянах, олон улсын хууль тогтоомжийг мөрдөх байдалд сөргөөр нөлөөлж байна. Хэдийгээр Иран нь цөмийн зэвсэггүй болгохыг зорьж буйгаа илэрхийлж байгаа хэдий ч, олон улсын хяналт багассан нь цөмийн зэвсгийн төлөвлөөг илүү бодит болгох эрсдэлийг нэмэгдүүлж байна.
Энэхүү нөхцөл байдал нь дэлхийн улс төр, нийгмийн хариуцлагын хүрээнд шинэ зөрчил үүсгэж байна. Ажиглагчдын үзэж буйгаар, Израиль болон Иранд хандаж буй олон улсын хандлага, хяналт шалгалт, хариуцлага нь давхар стандартын шинжтэй. Израиль нь цөмийн зэвсэгтэй эсэхээ ил тод болгох ямар ч төлөвлөгөөгүй, харин Иран нь олон улсын гэрээнүүдэд нэгдсэн, хяналт шалгалттай байсан ч, Трампын дараа гэрээг цуцлах хэлэлцээрийн замаар хяналтаа сулруулж, цөмийн зэвсэг байгуулах нөхцөл болгоод байна.
Энэхүү давхар стандарт нь олон улсын хууль эрх зүй, дипломат харилцаанд итгэл үнэмшил алдаж, цөмийн зэвсгийн дэлгэрэлтэд шинэ эрсдэл үүсгэж болзошгүйг шинжээчид анхааруулж байна. Тиймээс олон улсын нэгдмэл хяналт, зөв бодлогын тогтолцоо хэрэгтэй болох нь тодорхой.
Ираны цөмийн хөтөлбөрийн ээдрээтэй байдал, Израилийн нууцлаг бодлого, мөн давхар стандартын асуудал нь дэлхийн аюулгүй байдал, хууль эрх зүйн тогтворжилт, олон улсын хамтын ажиллагаанд томоохон сорилт болж байна. Цаашид энэ асуудал хэрхэн шийдэгдэх вэ гэдэг нь олон улсын хүчний харилцаа, дипломат зөрчил, хууль эрх зүйн шинэчлэлээс шууд хамаарна. Монгол зэрэг улс орнууд ч энэ төрлийн олон улсын зөрчил, аюулыг үл тоомсорлож болохгүй бөгөөд, олон улсын хууль, дипломат бодлогын шинэчлэл, ил тод байдал хамгийн чухал түлхүүр болох нь үнэн юм.
