2025 оны арванхоёрдугаар сарын 14-ний өдөр Монгол Улсын УИХ шинэ хууль баталсан ч, энэ хууль хэрэгжихээсээ өмнө эрх зүйн зөрчил илэрч, гацаж эхэллээ. Тодруулбал, НӨАТ-ын буцаалтыг 2%-аас 5% болгон нэмэгдүүлэх заалтыг тусгасан хууль батлагдсан ч, үйлдлийн чиглэлгүйгээр хүчингүй болсноор, иргэдийн оролцоо, саналыг үл тоосон эрх зүйн алдаа илэрч байна. Энэ нь Монголын парламентын ардчилсан онцлогийг харуулсан ч, цаашид үүнээс суралцах, иргэдийн оролцоог хангах зайлшгүй шаардлагыг үүсгэж байна.
Энэхүү хууль батлагдахад олон нийтээс бодит ирцтэй саналууд ирсэн бөгөөд, 100 мянга гаруй иргэн өөрийн саналаа илэрхийлсэн нь социалын системд шинэчлэл, иргэдийн оролцоог өргөжүүлэх жинхэнэ алхам байв. Үүний гол онцлог нь “ХУР” системээр иргэдийн саналыг цуглуулж, бодит дэмжлэг авч байсанд оршино. Ийм маягаар татварын бодлого, үүний дэмжлэгийг олон нийтийн саналаар тодорхойлсон нь ардчилсан улсын хувьд шинэ жишиг болох боломжийг нээж өгсөн юм. Гэвч, энэ бүтээлч алхам нь зохицуулалтын эрх зүйн хүрээнд алдаа гаргаж, хууль батлагдаж байтал нь эрх бүхий байгууллагууд өөр нэгэн шийдвэр гаргаад зогссон нь эрх зүйн зөрчилд хүргэлээ.
Энэ явдал нь Монголын улс төрийн тогтолцооны иргэний оролцооны чадамжийг шалгажээ. Хууль тогтоох байгууллагын хуульд заасан ёсны зарчмуудыг зөрчиж, иргэдийн саналд тулгуурласан шийдвэрийг үндсэндээ үл тоомсорлосон явдал нь ардчиллын суурь зарчмыг зөрчсөн хэрэг юм. Монгол Улсын Их Хурлын тухай хуулиар заасны дагуу, иргэдийн саналыг бүртгэж, тэдний үзэл бодлыг харгалзан үзэх ёстой боловч, эрх зүйн зөрчилд орж, энэ удаа иргэдийн оролцоог шахам ташуурсан бололтой. Үүнээс үүдэн, санал авсны дараа, хуулийн дагуу шийдвэр гаргах эсэхийг хэлэлцэх ёстой атал, эсрэгээр шийдвэрийг шууд цуцлах, гацаах арга хэмжээг авсан нь эсэргүүцэл, итгэлцлийн алдагдлыг үүсгэж байна.
Иргэдийн саналыг хүлээн авах, түүнийг бодит амьдралд тусгах нь зөвхөн нэг улсын онцлог бус, олон улсын жишигт ч идэвхтэй хөгжиж буй чиглэл юм. Тухайлбал, Европын орнууд, Зүүн Өмнөд Азийн зарим улс орнууд иргэдийн оролцоог хуулиар баталгаажуулж, бодит шийдвэр гаргах явцыг дэмждэг. Монголд ч энэ чиглэлд тодорхой алхам хийж, иргэдийн санал авах үйл ажиллагааг хуулийн хүрээнд баталгаажуулж буй ч, түүнийг хэрэгжүүлэхэд гарч буй бэрхшээл нь эрх зүйн зохицуулалт, байгууллагын хариуцлага, хяналт шалгалтын тогтолцоог боловсронгуй болгох шаардлагыг илтгэнэ.
Энэхүү жишээ нь зөвхөн нэг хууль, нэг шийдвэрийн асуудал биш, харин ардчиллын үнэт зүйлсийг хангах, иргэдийн оролцоог нэмэгдүүлэх, тэдний итгэлийг сэргээх асуудал юм. Тодруулбал, иргэдийн санал асуулга, оролцоог хуулиар баталгаажуулсан бол, түүнийгээ зөрчиж, хүчингүй болгох нь төвөгтэй бөгөөд, цаашид олон нийтийн итгэлийг алдагдуулах аюултай. Үүний дээр, иргэдийн оролцоог хязгаарлах, үл тоох байдал нь улс төрийн тогтолцооны шинэчлэл, иргэний нийгмийн хөгжилд сөргөөр нөлөөлөх эрсдэлтэй.
Ирээдүйд, Монгол Улс иргэдийн оролцоог баталгаажуулсан, ил тод, хариуцлагатай хууль, бодлого боловсруулж, хэрэгжүүлэх талаар оновчтой шийдлүүдийг эрэлхийлэх шаардлагатай байна. Тухайлбал, санал авах, шийдвэр гаргахад иргэдийн оролцоог хангах эрх зүйн зохицуулалтуудыг боловсронгуй болгох, тэдний саналыг тусгах, хянах механизмыг боловсруулж, хэрэгжүүлэх нь хамгийн чухал асуудал юм. Үүний зэрэгцээ, иргэний нийгмийн идэвхжлийг нэмэгдүүлэх, ил тод байдлыг хангах чиглэлээр төрийн бодлого, хууль эрх зүйн шинэчлэл хийх нь зүйтэй.
Эцэст нь, Монголын ардчилал иргэдийн саналыг үнэт зүйл болгон авч, тэдгээрийг бодит шийдвэрт хөрвүүлэх боломжийг улам өргөжүүлэх нь ирэх цагийн хамгийн чухал зорилгуудын нэг болоод байна. Харин өнөөгийн нөхцөлд, эрх зүйн зөрчил, иргэдийн оролцоог хязгаарласан эрх зүйн шийдвэрүүд нь зөвхөн алдаа төдийгүй, ардчиллын үнэт зүйлийг алдагдуулах эрсдэлтэй тул, энэ нөхцөл байдлыг хугацааны хүрээнд зөв шийдэлд хүргэхийн төлөө нягт хамтран ажиллах шаардлага үүсжээ.
